Pdf

Ahmed Yesevinin Bektaşilik Alevilik Dini Hayatindaki İzleri.pdf
ilk dönem Bektaşilik ve Hacı Bektaş Velinin fikir yapısı.pdf
Alevilik.pdf
Alevilik Bektaşilik.pdf
Melamilik Bektaşilik (Edü Ankara).pdf

 

Video

2015 Hacı Bektaşi Veli Hz.nin Dergahında sohbet ve dua
Hz. Ali ve Alevilik (Öteki Gündem- 2014)
Sevda-yı Muhammed Yesevi İlahileri Konseri 2017
Aleviliğin Tarihi

 

Yayın Tarihi: 01.06.2018

 

İNSAN TANRI

Esat Korkmaz

 

ÖNSÖZ

 

Hararet nardadır, sacda değildir,

Keramet hırkada, taçda değildir,

Her ne arar isen kendinde ara

Kudüs’te, Mekke’de, Hac’da değildir.

 

Hacı Bektaş Veli

 

Bu yazıda okurlarımıza

Bu yazı , Alevi-Bektaşi felsefesinin; Tanrı-Evren-İnsan ve Hak-Muhammet-Ali üçlemeleri bağlamında Doğa-tanrıcılık ve insan-tanrıcılık anlayışlarını açarak, hümanizm ve aydınlanma zemininde, tanrıbilimden bağımsız ya da tanrıbilime egemen bir felsefe yaratan dünün Aleviliğini-Bektaşiliğini bugünün Alevilerine-Bektaşilerine anlatabilmek için oluşturuldu.

Bu Yazı İnsan Tanrı adlı kitap çalışmamdan

yararlanılarak hazırlandı. Daha geniş bilgi edinmek isteyenler adı geçen çalışmama başvurabilirler.

 

Esat Korkmaz

1946'da Manisa/ Demirci'de doğdu. Orman Fakültesi Fikir Kulübü Yönetim Kurulu ve son dönem Devrimci Gençlik Federasyonu (DEV-GENÇ) Genel Yönetim Kurulu üyeliklerinde bulundu.

12 Mart sonrası Türkiye Halk Kurtuluş Partisi-Cephesi (THKPC) ve DEV-GENÇ davalarından yargılandı. Devrimci İşçi Birliği ve Kazdağı Orman İşçileri Sendikası'nda yöneticilik yaptı.1974 siyasal affıyla cezaevinden çıktı. Bir süre Türkiye Sosyalist İşçi Partisi'nin (TSİP) Zeytinburnu İlçe Başkanlığı'nda bulundu ve bu partinin yayın organları olan İlke/ Kitle'nin yazı kurullarında görev aldı. 1976'da Orman Fakültesi'ni bitirerek Orman Yüksek Mühendisi oldu; 1980'e değin Orman Bakanlığı'nın çeşitli birimlerinde çalıştı. 12 Eylül sonrası siyasal görüşleri nedeniyle görevine son verildi.

Askerlik dönüşü yazar-araştırmacı olarak Bâbıâli'de çalışmaya başladı. Yurt Ansiklopedisi, Büyük Larousse vb. yayın çalışmalarında, yazarlık ve redaktörlük yaptı. Nefes dergisinin genel yayın yönetmenliğinde bulundu ve Nefes Yayınları'nı kurdu. ‘90'ların başında '68 Kuşağı'nın güncesi sayılabilecek Kafa Tutan Günler-I ile Alevilik-Bektaşilik Terimleri Sözlüğü'nün ilk baskısı yayımlandı. İzleyen yıllarda Enel Hak (1995), Dört Kapı Kırk Makam (1995), Alevi Felsefesi (1997), İnsan Tanrı (1997), Alevilik ve Aydınlanma (1997), Alevilere Saldırılar (1997), Alevilik Eğitimi Ders Notları(Fransa-1999), Anadolu Aleviliği (Türkiye- 2000), Kafa Tutan Günler-II (2000), Şamanizm Terimleri Sözlüğü (2003), Zerdüştlük Terimleri Sözlüğü (2003), Kafa Tutan Günler-III (2004), Pir Sultan Abdal (2005), Şeytan Tasarımı Terimleri Sözlüğü (2006), Şeyh Bedreddin ve Vâridât (2006) başlıca kitapları oldu. Alevi-Bektaşi zeminde Düşünce Atölyeleri'ni kuran ve çok sayıda öğrenci yetiştiren; Varlık, Pir Sultan Abdal, Berfin Bahar, Yol, Nefes vb. dergilerde makaleleri yayımlanan, televizyon programcısı olarak çalışan ve Serçeşme dergisi genel yayın yönetmenliğini yürütmekte olan Esat Korkmaz'ın çeşitli sempozyumlara sunduğu bâtınilikle ilgili bilimsel bildirileri vardır

 

Alevi-Bektaşi topluluğunun günlük dilinde en çok yinelenen iki kutsal üçleme vardır:

Tanrı-Evren[Doğa]-İnsan ve Hak-Muhammet-Ali.

Bu yazı , Alevi-Bektaşi felsefesinin; Tanrı-Evren-İnsan ve Hak-Muhammet-Ali üçlemeleri bağlamında Doğa-tanrıcılık ve insan-tanrıcılık anlayışlarını açarak, hümanizm ve aydınlanma zemininde, tanrıbilimden bağımsız ya da tanrıbilime egemen bir felsefe yaratan dünün Aleviliğini-Bektaşiliğini bugünün Alevilerine-Bektaşilerine anlatabilmek için oluşturuldu.

 

Çünkü dünün Aleviliği-Bektaşiliği, doğayı-insanı önceleyen ve inanç varlığı biçiminde kafalara kazınan Tanrı varlığını; kanıtını insanda bulan bir akıl varlığı olarak ve insan donunda yeryüzüne indirdi. Olağanüstü bir yaratıcılık göstererek Tanrı'nın aklını, insanın aklına dönüştürdü.

.

 

İKİ KUTSAL ÜÇLEME

 

Anadolu Bâtinî Felsefesinde, Alevi-Bektaşi felsefesinde iki üçleme öne çıkar:

 

1) Tanrı-Evren[Doğa]-İnsan

ve

2) Hak-Muhammet-Ali

 

Birinci üçleme Doğa-tanrıcılığın ya da doğasal diyalektiğin; ikinci üçleme ise İnsan tanrıcılığın ya da toplumsal diyalektiğin bir dışa vurumudur.

Yine birinci üçlemede evren; erkek ilke, aktif ilke olarak algılanan ve tez olarak beliren akl-ı kül ile dişi ilke, pasif ilke olarak algılanan ve antitez olarak beliren nefs-i kül arasındaki çatışmadan doğar. Çatışma sonunda akl-ı kül ile nefs-i kül zıtların birliği bağlamında bir denge, birlik ya da özdeşlik kurduğunda, insan bir sentez varlığı olarak ortaya çıkar.

 

Burada ortaya çıkan insan, evrenin (âlemi ekber) kanıtı anlamında bir küçük âlemdir (âlemi sugra), yani Doğa Tanrı’dır, buradaki Doğa Tanrı, doğanın tanrısı değil, doğrudan doğadır, insan donunda kimlik edinmiş doğa sözcüsü doğadır.

 

İkinci üçlemede insan; erkek ilke, aktif ilke olarak algılanan ve tez olarak beliren aşk ile dişi ilke, pasif ilke olarak algılanan ve antitez olarak beliren nefis arasındaki çatışmadan doğar. Aşk ve nefis zıtların birliği bağlamında bir denge, birlik ya da özdeşlik kurduğunda bâtinî kimlikli birey bir sentez varlığı olarak ortaya çıkar.

 

Burada ortaya çıkan bâtinî kimlikli birey, Tanrı’nın kanıtı anlamında bir akıl varlığı olarak yine bir akıl varlığı olan Tanrı’yı da önceleyen bir İnsan Tanrı’dır; buradaki İnsanTanrı, insanın tanrısı değil, doğrudan insandır.

 

 

 

[Doğasal Diyalektiğin Dışa Vurumu]

 

TANRI-EVREN-İNSAN

 

(I) (II) (III)

 

I

 

Tanrı Tasarımları

 

İnanca göre Tanrı, madde ve eşyanın, hareketin, hareket soyutlaması olarak zamanın var olmasından önceki mutlak hiçlikte kendi kendisinin tanrısı iken, insan için düşünülmesi/algılanması güç, yani insan aklına aşkın bir öze sahipti.

Işık felsefesi, bu özü veri alarak bir tartışmaya girmez; çünkü bu aşamada bir tanrı varlığından söz etmeyi üretici bulmaz. Kendi kendisinin bilincinde; kendi içindeki sonsuz olanakların, yeteneklerin ve göçlerin ayrımında olmayan bir Tanrı’ya karşı ilgisiz kalır.

Bu yaklaşımın kaynağı ise Aristoteles’in ilk neden kanıtıdır.

 

Yine inanca göre Işık felsefesinin yasası durumunda bulunan güzelliğin görülmeye olan eğilimi sonucu Tanrı ilk neden olarak belirebilmesi için insan açısından düşünülemez olan hiçlik ortamında; kendine bakacak göz ve kendini tanıyacak, kendine konut olacak gönül ister.

 

Işık felsefesi bu gereklilik/zorunlulukla başlar. Tanrı, kendine yabancılaşır. Yabancılaşmanın belirmesiyle birlikte hiçlik, olanakları gizil olarak barındıran bir duruma evrilir:

 

 

 Evrilmeye koşut olarak Tanrı, kendi bilincine varır; bütün nesnel ve ruhsal şeylerin yaratılması için gerekli kaynağı içinde taşıdığının ayırdına eren kişilik/kimlik kazanır; önce hiçlikte ilgi dışı bir Tanrı iken şimdi Hak, Hakikat, Gerçek ya da Aşk olur.

 

II

 

Evren(Doğa) Tasarımları

 

Evrendeki tüm olay, olgu ve süreçler arasındaki çeşitli ilişkilerin oluşturduğu maddesel bağımlılığa bilim dilinde evrensel bağımlılık adı verilir. Bu bağımlılık evrenin, birbirinden koparılamaz parçalardan oluşan bir evrensel bütünlük olduğunu kanıtlar.

 

Evrenin sürekliliği ve düzenliliği; bu birliğin ve bütünlüğün ürünüdür.

 

Evrendeki tüm olay, olgu ve süreçler arasındaki çeşitli ilişkilerin oluşturduğu maddesel bağımlılığa bilim dilinde evrensel bağımlılık adı verilir. Bu bağımlılık evrenin, birbirinden koparılamaz parçalardan oluşan bir evrensel bütünlük olduğunu kanıtlar.

 

Evrenin sürekliliği ve düzenliliği, bu birliğin ve bütünlüğün ürünüdür.

 

Evrensel bağımlılık; insan bilincinden bağımsız ve nesnel bir bağımlılıktır. Metafizik idealist ya da tektanrıcı dinlerin savlarına karşın gerçekte bu düzen hiç bozulmadı ve bozulmayacaktır.

 

Bâtınî felsefede evrensel bağımlılık, zâhir-bâtın bağımlılığı biçiminde açıklanır. Her şey,tüm evren bu bağımlılığın zorunlu bir ürünüdür. Zâhir bâtın, bâtın zâhir olmak ister: Bu değişim-dönüşüm önsüzden sonsuza doğru akar gider.

Ten gözü-gönül gözü bilgilenme sürecinin iki kanalı olarak algılanır: Doğal ve kendiliğinden bir süreçte asıl olan ten gözüyle görmedir. İncelenen nesne ten gözünden yitip matematik formüllere dönüştüğünde, diyalektik bilgiden yoksun olanlar maddenin yok olduğunu sanır; yani bâtını göremez.

 

 

Gönül gözü ya da düşünce gözünü işlevli kılanlar bu sanıyı yıkar ve zâhirin karşıtına dönüşümü olarak algılanan ve bâtın olarak tanımlanan gizil nesnelliği düşüncede görünüşe taşırlar; yani düşüncede görmeye başlarlar. Başlar başlamaz Tanrı’nın iki özelliği ön alır:

 

Düşünce özelliği; düşünce sistemini kurar, Nitelik özelliği; fiziksel nesneler sistemini kurar.

 

Bu iki özelliğin tasarımlanmasında kullanılan yöntem tümdengelimci değil, tümevarımcıdır: Görünümlerin gözlenmesi üzerine yapılandırılmış bir genellemeler sistemi oluşturur.

 

Tanrı’nın iki özelliği somutlandığında; düşünce özelliği ifadesini bedenin düşüncesinde, nitelik özelliği ifadesini bedenin kendisinde bulur.

 

Bu kapsamda evren ya da dünya Tanrı’nın nitelik özelliklerinin toplamıdır, yani doğadır. Toplumsal akıl, Tanrı’nın düşünce özelliğinin, doğanın aklı ise şaşmaz Tanrı düşüncesinin bir toplamıdır.

 

Demek ki Tanrı, her şeyin yaratıcısı değildir, ama her şeyin nedenidir. Yani Tanrı, kendi nedeni olduğu dünyanın içindedir; onun ötesinde değil. Demek ki Tanrı, lâmekân değildir.

 

III

 

İnsan Tasarımları

 

İnsan, bilinçli ve toplumsal varlık olarak tanımlanabilir. İnsanın toplumsallığını ve özgüllüğünü ise diyalektik ve tarihi materyalizm bulup ortaya çıkardı: İnsan doğanın bir ürünüydü ve canlı bir hayvan olarak yaşambilimsel evrimin bir sonucuydu.

Yaşambilimsel evrimden tarihe geçiş emekle başladı. İnsansal emeği hayvansal çabadan ayıran, bu emeğin bilinçli oluşudur.

 

Emek ve bilinç, birbirinin koşulu olarak, insana özgü bir diyalektik ikileşme oluşturur.Yüksek hayvan türlerinde beliren zekâ ve buna bağlı çaba; evrim koşutunda insansal bilinç ve bilinçli emeğe dönüştü.

 

Doğadan yararlanmakla sınırlı kalan hayvansal zekâ ve çaba; doğayı yararına uygun olarak değiştirip ona egemen olunca insanlaştı. İnsan, kendini yaratan doğal koşulların aşılmasıyla varlaştı; bu nedenle, artık doğasal koşullara indirgenemezdi.

 

İnsanın ortaya çıkışıyla madde, bilinç adı verilen bir özelliğini ortaya koydu; çünkü bilinç, maddenin bir özelliğiydi. Bu nedenle, bilinci maddeyle özdeşleştirmek kadar, aralarındaki bağlantıyı koparmak da yanlıştı.

 

Bilinç süreç içinde, kuram biçiminde yapılanarak maddesel bir güç durumuna geldi; toplumu etkiledi ve değiştirdi. Bu etki ve değişiklik; yeni üretim ve tüketim araçları, binalar, makineler vb. maddesel nesneleri yarattı.

 

İnsan; bilinç ve eylemin, birbirini karşılıklı olarak etkilediği evrim sürecinde âlet yaptı; ve hayvandan farklı olarak kendi kendini üretti. Hayvan tek başına bir varlıktı; insan ise toplumsal bir varlık oldu; yani insan, toplumsal ilişkilerin toplamıydı: Bir taraftan kendini, diğer taraftan doğayı üreterek, insanı insan eden temel niteliklerini varlaştırdı.

 

Bu üretim evriminin belli bir aşamasında; insanların bir bölümü üretim araçlarını eline geçirdi ve insanların diğer bölümünü bundan yoksun bıraktı. Bu bölünme; insanın insanlığına yabancılaşmasını doğurdu. İnsanın gelişmesine engel oluşturan bu yabancılaşmanın aşılmasıyla insan, gerçek insan olacaktır.

 

Zihinsel olanla duyumsal olan birbirinden ayrılınca bu ayrılmanın bedeli anlamında zihinsel emekle el emeği arasında bir kopuş yaşanır.

 

Ne yazık ki insanlar, kendileri hakkında her zaman doğru düşünemediler; yaratan olmalarına karşın, yarattıklarının önünde yere kapandılar. Yanılgılardan kurtulabilmek için saptanması gereken ilk olgu; bireylerin fizik yapılarıyla doğa arasında, bu fizik yapıdan ileri gelen ilişkiler olmalıdır. Bu nedenle, bu doğal temelden ve bu temelin insan eylemiyle tarih içinde değişikliğe uğratılmasından yola çıkmak gerekir.

 

Süreçte insanlar, geçim araçlarını üretmeye başlar başlamaz, kendilerini hayvanlardan ayırdetmeye başladılar; dolaylı olarak maddesel yaşamlarını da ürettiler. Geçim araçlarını üretmekle üretim biçimleri, yaşamlarını dile getirişlerinin belli bir biçimi oldu.

 

İnsanların şöyle ya da böyle olmaları hem ne ürettiklerine hem de nasıl ürettiklerine bağlıydı. Öte yandan bilim, insan aklının kökeninin/ özünün yalnızca doğal ve yaşambilimsel etkenlerle açıklanamayacağını ortaya koydu; aklın ve bilincin özünün, ancak toplumsal karakteriyle kavranabileceğini gösterdi. Bu bakımdan insan toplumu olmaksızın insan aklı, insan bilinci ve insan düşüncesi de olamaz. İnsan bilinci özü gereği toplumsaldır; insanın toplumsal ilişkilerinden, toplumsal yaşamından ve hareketliliğinden soyutlanmış olarak ortaya çıkar. Sözgelimi bir çocuk ancak bir insan topluluğu içinde yaşayarak insan olabilir. Çünkü insanın özü, bir bireye özgü ve soyut bir şey değil, toplumsal ilişkilerinin tümüdür; insan, bütün insanlığın gelişmesinin bir ürünüdür.

 

[Tanrı-Evren-İnsan Üçlemesinin Sentez Varlığı]

 

DOĞA TANRI

 

Alevi felsefesinde Tanrı, zatıyla değil, sıfatlarıyla bilinir: Sıfatlarının ötesinde bir Tanrı algısı düşünülmez. Sözgelimi, elektrik örneğindeki gibidir: Biz elektriği zatıyla görmez, yani madde şeklinde gözümüzün önünde durmaz, ancak, nitelikleriyle algılarız; yeri gelir onu aydınlık yapıcı niteliğiyle, yeri gelir onu sıcaklık yapıcı niteliğiyle, yeri gelir onu soğukluk yapıcı niteliğiyle tanırız. Bütün bu niteliklerden sıyrılması durumunda varlık olarak bir elektrikten söz etmek doğru değildir. Nitelikleriyle ortaya çıkış biçimi, onun bizce bilinmesini sağlar.

 

Tıpkı bunun gibi Tanrı da görünüşe çıkan biçimleriyle kendini bize tanıtır. Dana doğrusu görünüşe çıkmış biçimleri düşünülerek Tanrı bir akıl varlığı olarak yaratılır ve yine bir akıl varlığı olan insanın, yani yaratıcısının gönlüne taşınır.

 

Bu bağlamda nesnel dünya: Tanrı’nın, bütün sıfatlarını ifade etme anlamında cemal perdesidir. Arif olan bu perdenin arkasındaki gerçeği algılar; gönül gözüyle bakar ve her bakılanda Tanrı’yı görür. Bu anlayış Alevi felsefesinde Vahdet-i Mevcut(Mevcut-birliği) olarak adlandırılır.

 

Sünni Ortodoks inançta Tanrı, âlemden ayrı ve mutlak yaratıcıdır. Bâtınîlik ise Tanrı’yla âlemi birleştirir; Tanrı, âlemin belirişidir; Tanrı’nın görünüşe çıkmış biçimi olara algılanan âlem, Tanrı’nın kendisidir. Bu nedenle insan âlem-i sugra(küçük âlem); Tanrı ise âlem-i ekber(büyük âlem)’dir. Hacı Bektaş Veli’nin anlatımıyla;Ãlem âdem, âdem de âlem içindedir.

 

Ortodoks İnancın varlığı, yaratan ve yaratılan diye ikiye ayırmasına karşın, Anadolu Bâtınîliği varlığı bir bütün olarak görür. İkilik ortadan kalkar, doğada görülenler Tanrı’nın tecellisidir ve ancak onunla vardır; yaratan da yaratılan da birdir. Bir yaratma değil, bir belirme söz konusudur. Her şey Tanrı’dır; demek ki yaratan da yaratılan da yoktur; sadece bir tanrısal varlaşma vardır; maddesel dünya, tanrılık varlığın görünümüdür.

 

Alevi felsefesi, geleneksel tasavvufun yaygın olarak kullandığı Vahdet-i Vücut(Varlık birliği) kalıbı yerine Vahdet-i Mevcut(Mevcut-birliği) kalıbını kullanır. Varlık-birliği bağlamında, vücut-birliği anlamına gelen Vahdet-i Vücut kalıbındaki vücut teriminin, hem gövde hem de var olan anlamı bulunduğu için bir ikilemden, bir yanılsamadan kaçınmak ister. Var bulunanı daha net biçimde karşılayan mevcut terimini kullanmayı yeğler.

 

Vahdet-i Mevcut, var bulunanların birliği anlamına gelir: Var bulunanın ötesinde, yanı maddesiz, varlıksız bir var bulunmayanı düşünmek saçmalıktır, yani, nesnel evrensiz bir Tanrı’yı kabul etmek olanaksızdır. Tanrı her zaman maddeyle, varlıkla, var bulunanla vardır.

 

Şeyh Bedrettin, doğa ve Tanrı bir ve aynı şeydir, diyordu. O’na göre, farklılıkların, çelişkilerin ve karşıtlıkların ortadan kalktığı mutlak varlık; birlik olarak Tanrı, çokluk olarak doğa ya da evrendi. Mutlak varlık madde ve ruh biçiminde ortaya çıkıyordu; bunları birbirinden ayırmak olanaksızdı: bunlar eş düzeydeydi.

 

 

Bu nedenle kıyamet belirtileri olarak Deccal ya da Mehdi gelmeyecek, kıyamet kopmayacaktı; Cennet ve

 

Cehennem dünyaya ilişkin simgelerdi. Kuran bağlamında ayetler de aynı durumdaydı.

 

Demek ki Tanrı, kaba anlamda-ki bir kaba materyalizm anlayışıdır- ve Maddeci Doğa,tanrıcılığın anladığı biçimde doğadaki tüm canlı-cansız maddelerin toplamıdır.

 

Düşünceci materyalizm anlayışı bağlamında ise var bulunanların var bulunmasını sağlayan ve var bulunanlarda ortak olan yasa/ kural/ ilke anlamındaki soyut değerlerin bağımsızlaşmış biçimidir Tanrı.

 

Bu anlayış; doğanın insan bilincinden bağımsız olduğunu ileri süren; bilinçten bağımsız olarak var olan her şey, varlıktır diyen, materyalist anlayışla örtüşür. Buna karşın; doğayı bilincin ürünü sayan; var bulunanların gerçekte var olmadıkları, var bulunmayanların gerçek ve var olduğunu ileri süren metafizik idealist anlayışla çatışır.

 

Evrendeki bütün varlıkların Tanrı’yla özdeş olduğu savı üzerine yapılanan Vahdet-i Vücut ya da Vahdet-i Mevcut öğretisinin kaynağı; Antik felsefenin, doğasal diyalektiğin dışa vurumu biçiminde inanca çıkan, Doğa-tanrıcılık anlayışıdır. Çünkü çoktanrıcılık felsefi açıdan, Doğa-tanrıcılık temeline dayanır. Bu anlayışta, Tanrı, evrenin yaratıcısı ya da yapıcısı değil, doğrudan kendisidir. İzleyen süreçle, bu izi süren Anadolu tasavvufu,

 

Doğa-tanrıcılığı ya da çok-tanrıcılığı; Varlık-birliği/Mevcut-birliği anlayışıyla yeniden diriltti; diriltirken buna, toplumsal diyalektiğin dışa vurumu biçiminde inanca çıkan İnsan-tanrıcılığı ekledi.

 

Pek çok düşünürün elinde sayısız biçimler almış bulunan Varlık-birliği/Mevcut-birliği inancının temel düşüncesi; doğasıyla Tanrı’sıyla insanıyla evrenin tekliği savıdır. Tek olan öz bu anlayışta Tanrı’ya bağlanır; bir tür Hegelci tasarımla Tanrı’nın doğalaştığını ve sayısızca çeşitlendiğini, çeşitli varlıklar halinde görünüşe çıktığını ileri sürer.

 

Bu tasarım, insanları yalnızlıktan kurtaran önemli bir olgu olarak insanlığın gündemine girdi: İnsanı bunaltan yalnızlık duygusu ortadan kalktı; ölüm algısı ise tümüyle yok oldu; çünkü ölüm yoktu; don değiştirerek öze dönme vardı.

 

Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz: Evreni, tanrısal özün görünüşe çıkmış biçimi olarak, yani Doğa-Tanrı olarak algılamak, özünde materyalist bir anlayıştır.

 

Bu anlayışın taşıyıcısı olan sûfiler, yani ehli-bâtın olanlar, zâhirin bilimi olarak algıladıkları ortodoks şeriatı -ki bu Sünni şeriattır- yadsırlar. Bâtının bilimi olarak algıladıkları marifete yönelirler.

 

Evren, her şeyden önce var olandır, ilksiz ve sonsuzdur; ne yaratılmıştır ne de yok olacaktır; sürüp gitmekte olan bir oluş vardır; bu oluş maddeseldir; etkin erkek ilkeyle edilgin dişi ilkenin, karşılıklı etkileriyle sürüp gitmektedir, anlayışı, bilimi önceleyen bir maddecilik anlayışıdır. Evrenin oluşması ve sürüp gitmesi, doğaüstü güçlerle değil, doğal güçlerle açıklanmaktadır.

 

Bu anlatılanlar bağlamında, Anadolu Bâtınîliğinde, özelde Alevi felsefesinde insan, büyük âlemin (âlemi ekber), yani tanrısal özün görünüşe çıkmış biçimi olarak algılanan tüm doğanın kanıtı durumunda ve Tanrı-Evren [Doğa]-İnsan üçlemesinin sentez varlığı anlamında, küçük âlem (âlemi sugra) olarak somutluk kazanır.

 

Bu tasarım gereği insan bir Doğa-Tanrı’dır, daha doğrusu doğanın tanrısı değil, doğrudan doğanın kendisidir.

 

 

 

[Toplumsal Diyalektiğin Dışa Vurumu]

 

HAK-MUHAMMET-ALİ

 

(I) (II) (III)

 

I

 

Hak Tasarımları

 

Sudûr ya da Işık felsefesi; Doğayla Tanrı’yı özdeş kılma savına dayanan ve kaynağını Platon’dan alan, idealizm yanı ağır basan, Gerçek olan Tanrı’dır; her şey Tanrı’dan türedi; nesnel evren, ruhsal bir tözden oluştu ya da evrensel ruh, diyalektik dönüşümlerle

 

doğalaştı, diyen İçkinci Doğa-tanrıcılıktır her şeyden önce. öncü sûfiler tarafından

 

Vahdet-i Vücut/ Vahdet-i Mevcut tasavvuf anlayışıyla harmanlanarak yeniden yorumlanıp yaşama geçirilen İçkinci Doğa-tanrıcılık, Gerçek olan evrendir, evrendeki bütün varlıkların toplamı Tanrı’dır; Tanrı maddesel bir tözden oluşmuştur diyen

 

Maddeci Doğa-tanrıcılık anlayışından başka bir şey değildir.

 

Daha düne kadar bu toprağın Alevi-Bektaşi öncüleri Doğa-tanrıcılığın içkinci yanını, maddeci yanına indirgemeye çalışıyorlardı. Ama bugün o felsefenin sürdürümcüsü olduğunu ileri sürenler tersi bir yol izlemeye başladılar. Maddeci yanını, içkinci yanına nasıl indirgeriz, onu düşünüyorlar; yani akıldan inanca atlamanın, inanca kilitlenmenin yollarını arıyorlar.

 

Durum böyle giderse çok değil yakın gelecekte köktendinci bir inanç ortamında, barış içinde bir arada yaşamaktan mutluluk duyacaklar. Bu düşünsel eğilim, bu tavır, beslendikleri felsefe kaynağına ihanet değil de nedir?

 

Felsefe kaynağının özgün yorumu ikirciksiz biçimde bilince çıkarılamadığı için; Tanrı’dan çıkıp yeniden Tanrı’ya dönen bir çevrim üzerinde, kurgusal bir başlangıçla kurgusal bir son arasında sıkışıp kalıyorlar. Çevrim’in birinci yarısında bilince çıkardıkları idealizmi, ikinci yarısında yarattıkları materyalizmi aklayacak biçimde kullanmalarını; bir sentez olarak algıladıkları insan aracılığıyla son kurgusal metafizik halkayı kırmaya çabalamalarına karşın, gerçek aydınlanmayı, yani toplumcu aydınlanmayı bir türlü içlerine sindiremiyorlar. Toplumcu aydınlanmanın kuşatmasına girdiklerinde, gönderme yapmakla yetiniyorlar.

 

Şimdi, Bâtinî felsefenin, Alevi felsefesinin toplumsal diyalektiğinin dışa vurumu olan Hak-Muhammet-Ali üçlemesinin ayrıntılarına tartışalım.

 

Alevi felsefesinde Hak; yoklukta ya da hiçlikte, yalnızca kendisi için varlık olanTanrı’dan, kendi özünün ışık halinde dışarı fışkırması biçiminde inanca çıkan

 

yabancılaşma ile beliren potansiyel (gizilgüç)Tanrı’dır.

 

Hak olmadan Tanrı, kendi içindeydi; kendi kendisiyle sınırlanmış durumdaydı; özündeki saklı güç, gerçekleştirme eylemine geçmediği için bir olanaklar alanı durumundaydı.

 

Özgürlükten (başkası için varlık olmaması anlamında tutsaklıktan) ve bilinçten yoksun bir ruh durumundaki Tanrı; güzelliğin görülmeye olan eğilimine kapılarak kendine âşık oldu; kendi özünü fetiş anlamda görmek istedi; yasa anlamında öne çıkan bu zorunlulukla, dışa yönelme, ışık biçiminde taşma gerçekleşti. Mutlak Tanrı’nın kendi özüne bu ilk yabancılaşmasıyla Hak belirmiş oldu. Tanrı’dan taşan ışığın nesnelleşmesiyle görünüşe çıkan doğa parçalarının, kişileşmesiyle görünüşe çıkan bireylerin nesne kimliklerinin ve bilgi kimliklerinin içinde saklı bulunduğu Hakk’a, yani gizilgüç durumundaki Tanrı’ya dönüşmüş olur.

 

Bu bağlamda Hak tasarımı kanıtını nesnede, varlıkta daha açık bir anlatımla ilk kurucu varlıklar olan hava, su, toprak ve ateş ile ilk kurucu nitelikler olan kuru-yaş, soğuk-sıcak, dolu-boş, artı-eksi vb, niteliklerde bulur. Tanrı ya da Hak tasarımı, kendi kanıtının ya da kanıtlarının nesnel sınırlarını aşamaz; yani, ilk kurucu varlıklar ve niteliklerin iç zıtlıklarının aşılmasıyla oluşan nesnel doğal evren dışında bir tanrı tasarımı, Hak tasarımı olamaz.

 

Bâtınî tasarım nesnel olanı, yani doğayı önceleyen değil, sonralayan bir tasarımdır. Bir akıl varlığı olan Tanrı’nın, Hakk’ın yine bir akıl varlığı olan insanda somutlanmasıyla inanç bilgiye dönüştürülmüş; akıl yürütme yöntemiyle çevre, ötesinde tüm doğa evren sorgulanmış; tikeller arasındaki ilişkilerden tümeller üretilmiş; bu tümellerin bağımsızlaşmasıyla Tanrı ya da Hak kimliklendirilmiştir.

 

Hak bu bağlamda eksiksiz, kusursuzdur: Her şeyin özgününü bilgi kimlik biçiminde yapısında barındıran, nesneleri kuran atomlardan kurulu biçimsiz bir enerji yumağıdır.

 

II

 

Muhammet Tasarımları

 

Anadolu toprağında Muhammet iki biçimde tasarımlandı:

 

1) Ortodoks tasarım ve

 

2) Bâtınî tasarım.

 

Ortodoks tasarımda Muhammet; doğayı, insanı önceleyen, inanç yaratısı mutlak Tanrı’nın elçisidir. Tanrı’nın peygamberidir, kuludur. İnanç yaratısı mutlak tanrıdan bağımsız bir aklı, iradesi ve kimliği yoktur. Cebrail aracılığıyla kendisine iletildiğine inanılan Tanrı buyruklarını, insanlara iletmek için bir aracıdır. Yaratıcılıktan yoksundur.

 

Bâtınî Muhammet tasarımı ise Muhammet’in ortodoks tasarımına bir başkaldırı niteliğindedir. Hak-Muhammet-Ali kutsal üçlemesinin ilk bölümünde Hak bu konumuyla ve tez olarak öne çıkar. Antitez olarak beliren Muhammet ise inanç varlığından akıl varlığına doğru gelişen tanrısal dönüşüme koşut olarak bir değişim, altüstlük geçirir.

 

Zâhirden bâtına, ortodoks kimlikten bâtinî kimliğe taşınır.

 

Bâtınî tanrı tasarımı ile ortodoks Muhammet tasarımı arasındaki çatışma, Muhammet’in eğitilmesi yoluyla giderilir. Bu eğitim oldukça acılı ve trajiktir. Ünlü Kırklar söylencesi Muhammet’in eğitilmesinin çarpıcı bir anlatımıdır.

 

Kırkların Cemi, toplumda yalanın keşfedilmediği çağlar üzerine kurulu kutsal bir söylencedir. Bâtınî anlamda toplumsal bir özlemin dışa vurumudur. Kırklar Cemi, Bâtınî kimliğin, Alevi kimliğinin; kendini yaratan ya da medeni bir toprakta olağanüstü bir kıvraklık göstererek içine taşındığı İslam zemininde, kendini etkileyen kanallardan biri durumunda bulunan Ali Yandaşları Hareketi’nin izini geriye doğru sürerek kurgulayıp bilince çıkardığı eğitici bir söylencedir. Söylenceler, akıl alanı dışına taşınılarak kurulur;

 

ama bu kurgulanan söylencenin, yalan olduğunu göstermez: Bu nedenle Kırklar Cemi söylencesi de yalan değildir Sosyal ve tarihsel olayların, bâtinî kimliğin, Alevi kimliğinin beyin ve ruh aynasında bir yansımasıdır. Bâtınî kimlik, Alevi kimliği Anadolu’da ve Anadolu’ya yakın coğrafyalarda süregelen değişiklikleri, kendi dünya görüşüyle, kendi dünya görüşüne uygun tasarımlarıyla anlamlandırmak istemiştir. Kimliğe bu isteği dayatan sosyal olaylar ve ortam gözden kaçırılırsa Kırklar söylencesi anlaşılmaz bir yumağa dönüşür.

 

 

 

 

Muhammet’in eğitilmesini anlatan Kırklar söylencesi; İsa şeriatına tavırlı yerli halkın, Muhammet şeriatına tavırlı Ali Yandaşları’nın ve medeniyetin sömürücü özüne tavırlı Asya kökenli yığınların inanç/ düşünce beslemesiyle yaratılan Aleviliğin; son tektanrıcı din İslamiyet içinde kendi kimliklerinin bir dayatması sonucu yaşama geçirdiği başat bir inanç kaynağıdır. Anadolu Alevi kimliğinin Ortodoks İslama yönelik eleştirisi, geçmişe taşınarak yaratılan olağanüstü kolektif bir kurgudur. Medeni insan kafasının ürünü olan şeriatçı inanca, aynı medeni insanın kafa yordamını kullanarak verdiği bâtınî-heterodoksi

 

nitelikte bir manifestodur. Ortodoks inanç görüntüsü ardında şeriatı temsil eden Tanrı elçisinin; bâtınî-heterodoksi inanç görüntüsü ardında aklı temsil eden Ali ve arkadaşlarını tanımak durumunda kaldığı bir organı, yani Kırklar Meclisi’ni merkeze alarak bilince çıkarılan anti-şeriatçı tavrın evrenselleştirilmesidir.

 

Kırkların Cemi, nesnel bir olay/olgu değil, sonradan kurgu bir kutsal söylencedir. Önemi de buradan gelmektedir. Yaşanılan binlerce olay/ olgu arasındaki yasa/ kural/ ilke/eğilimin diliyle ve tümdengelim yoluyla örülmüş düşsel/ toplumsal bir yaratıdır.

 

Söylencede Cebrail bir inanç kişisi olarak tanımlanmasına karşın gerçekte o

 

Muhammet’in sezgisel aklı, içgüdüsel zekâsıdır. Bu nedenle özünde Muhammet, nesnelbir yolculuğa değil, sezgisel aklın kılavuzluğunda bir gönül yolculuğuna çıkar. İbrahimİsa-Muhammet şeriatının temsilcisi ve son Ortodoks tanrının elçisi olarak çıktığı bu yolculuktan, halkın temsilcisi ve halk elçisi, yani bir halk adamı olarak döner.

 

İşte Kırkların Cemi söylencesi Muhammet’in eğitilmesi anlamına gelen bu değişimin/dönüşümün kutsal bir anlatımıdır.

 

Bâtıni kimliğin, Alevi kimliğinin özlem yüklemesiyle bir iç hesaplaşmaya itilen Muhammet’in gönül serüveni, inanç örtüsü altında Miraç yolculuğuna dönüşür. Yolculuk sonunda Ortodoks Tanrı, yani inanç tanrısı İnsan Tanrı’ya, yani Konuşan Tanrı’ya indirgenir. İnancına egemen olan, kendisini inanç baskısından arındıran Ali, Muhammet’i etkiler, bir bakıma eğitir. Bu eğitim/ etkileme sonucu Muhammet, tanrı elçisi olarak çıktığı gökyüzünden birey/ toplum hizmetlisi olarak yeryüzüne iner, bir yorum ve yetenek varlığı olarak toplumun ama yoksul toplumun duyarlı bir üyesi olur.

 

Miraç yolculuğu sırasında ve dönüşte Kırklar’ın kapısında kulak-abdesti yoluyla akılla/sözle yıkanan Muhammet; Kırklar Meclisi’ne katıldıktan sonra inançta aklın nesnelleşmiş biçimi olan dolu ya da şerbetle bir kez daha yıkanır; bilgiyle iç yıkanmaya uğratılır. Kırkların Cemi’ndeki üzüm suyu yani dolu; Kırklar’ın taşıyıcısı oldukları toplumsal aklın nesnelleşmiş halinden başka bir şey değildir. Bilgiyle yıkanmış olan Muhammet, toplumsal aklın temsilcileri olan Kırklar’a biat eder.

 

Bu yıkanmadan sonra gerçekleştirilen semah; kul durumundan yorum/yetenek varlığı durumuna dönüşen insanların, kadın-erkek ayrımına girmeden yaşama geçirdikleri teatral nitelikte ilk toplu davranışıdır. İnanç tanrısına değil, doğa tanrıya, insan tanrıya ve onun sorumluluklarına yönelik toplu bir tapınmadır bir bakıma.

 

III

 

Ali Tasarımları

 

Muhammet tasarımında olduğu gibi Ali tasarımı da iki türlüdür:

 

1) Ortodoks tasarım ve

 

2) Bâtınî tasarım.

 

Ortodoks tasarımda Ali, peygamberin damadı, İslam ordularının başkomutanıdır. Yani, Ortodoks tasarımdaki Muhammet kimliğinin birinci derecedeki yardımcısıdır.

 

Hak-Muhammet-Ali kutsal üçlemesinin son bölümünde öne çıkarılan Ali kimliği; görünüşte sonda gözükmekle birlikte ilk tasarımlanan kimliktir.

 

 

Tanrı-Evren-İnsan üçlemesi sonunda doğanın sözcüsü Doğa Tanrı’ya ulaşılırken: Hak-Muhammet-Ali üçlemesi sonunda bunun toplum katındaki karşılığı olan, toplumun sözcüsü İnsan Tanrı’ya ulaşılır.

 

Ali tasarımında zâhirden bâtına geçiş, Muhammet’in bâtınî tasarımında olduğu gibi bir düşüncede kabullenme değil, somutta uzun erimli bireysel/toplumsal bir eğitimle gerçekleşmiştir. Muhammet somutta hiçbir zaman bâtınî bir kimlik edinememiş olmakla birlikte, bâtinî kimliğe uyarlanabilen kimi davranışları savunma amacıyla yorumlanarak özlemlere göre giydirilmeye çalışılmıştır.

 

Başlangıçta sadece Bedevi ülküsü ve Ali’nin birey değerleriyle beslenerek heterodoksi bir zemine çekilen Ali kimliği; İslam hükümlerinin kimilerinin yadsınması zemininde tasarımlanmaya başlamıştır. İzleyen tarihsel süreçte Arap ve Arap olmayan halkların, başında Muhammet ve Ali’nin bulunduğu İslam devletine karşı başlattığı toplumsal muhalefet Ali’yi de eğitir. Arap’ın Ali’si ortodoks zeminde kalırken, Anadolu Bâtınîliğinin Ali’si, köken Ali’ye başkaldırarak halkların özlemlerine, dileklerine uygun biçimde giydirilip kuşatılarak toplumu kurtuluşa taşıyacak sûfilerin sözcüsü durumuna evrilir.

 

Sûfi kimlik Alevilikte son derece önemli bir kimliktir; rehberdir. Rehber aklın bedenleşmiş kimliğidir. Bir yol öğretmeni olarak yol ehli cana hem su abdesti aldırır vücut organlarının yüzey kirliliğinden arındırılmasının ötesinde o organlarla gerçekleştirilen kötü/olumsuz işlerden sıyrılmanın ikrara bağlanmasını da sağlar. Hem de kulak abdesti verir; yol ehli canı bilgiyle yıkar, onun bir akıl varlığı durumuna dönüşmesini sağlar.

 

Bâtınî tasarımda Ali, sûfi kimlik aşama sıralamasında en üstte bulunan kimliktir. Sûfi, egemenin güdümünde toplumsal bir ideoloji durumuna dönüşen ortodoks dine, bireysel dini, yani tasavvufu seçerek başkaldıran, sezgisel aklıyla davranan bâtınî felsefe kimliğinin/tasavvufi kimliğin bedenleşmiş biçimidir.

 

Hz. Ali Yol’un sır kimliğidir; O’nu biz, Yol doğumuyla(kültürel doğum) gönlümüzden doğurduk. Doğurduk doğurmasına ama O, bizim çocuğumuz değildir: O en büyük öğretmen olarak algılanan yaşamın çocuğudur. Yaşamın çocuğu olduğu için her Alevinin içinde kendisinden büyük biri olarak yaşar bu sır kimlik. Yorumdan da anlaşılacağı gibi iki Ali vardır: Biri, tarihsel olarak yaşamış zâhirî Ali, diğeri Yol doğumuyla dünyaya getirilmiş bâtınî Ali’dir. Zâhirî Ali, bâtınî Ali’nin esin kaynağı olarak algılanmakla birlikte Alevilikte belirleyici olan gönüllerin Ali’sidir(bâtınî Ali).Yol’da eğitimini tamamlamış kişi kâmil insan adını alır. Kâmil insanın sözü nefestir.

 

Nefesiyle kâmil insan sır kimliği kullanabilmek için gerekli koşulları sıralamakla kalmaz, Aleviliğin kime-kimlere karşı nerede durduğunu açık olarak gösterir, yani ne olduğunu dosta-düşmana çığlık çığlığa anlatır. Kulak verelim:

 

 Bizler, bizi ebedi gerçeğin özüne götüren birlik dolusunu içtiğimiz için ilâhi ezbere ihtiyacımız yok, diye bağırıyoruz.

 

 Asıl gerçeğe, ebedi gerçeğe ulaşarak Hakk’a kavuştuk; bunun için mihraba gereksinmemiz kalmadı, diyoruz.

 

 Yolumuzda canın önemi yoktur, biz Canan’ı arıyoruz; bunun için aşka âşık olduk, aşk sanatı dışında sanat tanımıyoruz, diyoruz.

 

 Bizim nazarımızda kadın-erkek farkı yok; noksanlık, eksiklik senin görüşlerinde, diye çığlık atıyoruz.

 

 Bizler gönlü Kâbe bilir, gönle ulaşma yolunun kurallarına uyarız; bu nedenle insana secde ederiz; bizim için bundan başka bir ibadet biçimi yoktur, diyoruz.

 

 Biz Kuran’ı insanın yüzünde ve bağlamanın göğsünde bulur, oradaki Kuran’ı okuruz; bu nedenle bize başkaca Kuran gerekmez, diye bağırıyoruz.

 

 Tanrı, Konuşan İnsandır; insan Konuşan Tanrıdır; öyleyse ibadet Tanrı’yı insanlaştırmak ya da insanı tanrılaştırmaktan başka bir şey değildir; bu nedenle insan, toplum ve doğa, yaratıcı-yok edici tanrının tasallutundan kurtarılmalıdır, diyoruz.

 

 

 

 Bizler, geleceğe taşınabilmek için yaşarken ölmek, Hakk’a yürüyünce yeni bedenlerde dirilmek, yani kendi hiçliğimizden doğmak, kendi hiçliğimize dönmek, böyle böyle ölümsüzleşmek istiyoruz.

 

 Bizler, ebedi gerçekler peşinde koşmaktan yanıp yakınan ama yılmayan insanlarız. Biz Yol’umuzun kurbanıyız. Ezelde evet dedik ve bu sözümüzden asla dönmeyiz.

 

Kâmil insanın nefesinde geçen birlik dolusu, vahdet şarabı olarak algılanır ve yol erini, kendi varlığından soyarak tanrısal olana yönelten bir araç olarak algılanır ki bu her şeyden önce pirin, mürşidin, rehberin, yani, öğretmenin bilgisidir-aklıdır. Bu bilgiyi özümsemekte zorlananlar için ise sıvı akıldır. Bu kapsamda vahdet şarabı, üzüm yaratılmadan önce keşfedilen, içildiğinde hastalıkları iyileştiren, körlerin gözünü, sağırların kulağını açan, insanı ebedi-ezeli amacına taşıyan simgesel kutsal esin-bilgi olarak algılanmalıdır.

 

Diğer taraftan birlik dolusu, abıhayattır: Bu bağlamda, doğaya benzeme temelli tasarımlar söz konusu olduğunda, evrenin sırlarını bilme-kavrama gücü; bâtıni tasavvuf söz konusu olduğunda ise ölümsüzlük kazandıran ilâhi aşk olarak bilince-inanca taşınır.

 

Bâtınî felsefe kişiyi yaşarken kurtulmuş kişi durumuna getirip bir bakıma gençliğini, gücünü ve esnekliğini sonsuza kadar uzatmanın, bedenlerini çürümeyen bedenlere, yani tanrısal bedenlere-irfanî bedenlere ya da kâmil bedenlere dönüştürmenin araçlarını sunar. Bu nedenle bedenin dönüştürülmesi işlemi, erginleyici ölüm ve diriliş deneyimini içerir.

 

Hak’la Hak olan insan-ı kâmil; zaman ve mekândan bağımsızdır. Yani, kendi canını kendi bedeninin zincirlerinden, doğanın canını doğanın zincirlerinden kurtararak hem kendini hem de doğayı, doğa olmayan doğa duruma taşıyabilir: Artık o, zamanla ölçülemeyen, söz konusu durumda, görünüşe taşınma olanağı bulunmadığı için de mekândan bağımsız olan bir konumdadır.

 

Buna karşın insan-ı kâmil dışında kalan her şey, yani Tanrı’nın birliğinin dışında kalan çokluk, çokluğun oluş ve yok oluş yasaları, zaman ve mekân kalıplarına bağımlıdır.

 

İnsan-ı kâmilin bu özelliği onun, Hak’tan halka indiğinde yeteneğini/yorumunu kutsayacak olan inanç yanını oluşturur. İnancın çizdiği yuvada, ilahi nurun tecelli edip nefsin ölmesiyle bir gönül yaşamı başlar.

 

Asıl gerçekler, görünür olanın ötesindeki sırlardır; bu sırlara, yol eri olmakla ulaşılır.

 

İnsanda gönül tanrısal bilgi alanı; ruh, sevgi alanı; sır ise aşkın gerçekleri sezme alanı olarak algılanır; gönül gözü açık olanlar; yolda olgunluğa ulaşanlar, evrendeki her varlığın ve kendi dünyalarında Tanrı varlığının işaretlerini, belirtilerini sezebilirler.

 

Demek ki Hak’la Hak olmak ya da Hakk’a kavuşmak ikilikten kurtulup, birliğe ulaşmaktır. Birliğe ulaşanların mihraba gereksinmesi yoktur. Mihrap cami, mescit, namazgâh vb ibadet yerlerinde, kıble yönünü gösteren ve yalnızca imamın namaz kıldığı, niş biçimindeki bölüme verilen addır. Ortodoks inançlarda mihrabın yönü ya Kâbe’nin duvarında bulunan Karataş’ı ya da Kubbetü’l Sahra’da bulunan Kaya’yı işaret eder.

 

Değişen-dönüşen doğanın hiç değişmezmiş gibi görünen bir parçası olarak algılanan taşlar, gücün-kudretin simgeleri biçiminde inanca taşındı; sonraları ezeli-ebedi gücü simgeler oldu. Bir göktaşı olduğu kesin olan Kâbe’nin güneydoğu köşesindeki Karataş (hacerü’l-esved), hac sırasında herkesin öpmeye çalıştığı bu taş Ortodoks inançta Allah’ın sağ eli kabul edilir; halk inancında ise Karataş, Hesap Günü’nde kendisini öpenlere olumlu anlamda tanıklık edecektir. Demek ki o, bir tanık-taştır. Söylenceye göre bu taş, ezeli bir taştı ve başlangıçta beyazdı; yıllar-yüzyıllar içinde kendisine dokunan günahkâr insanların elleriyle karardı.

 

Aynı durum Kudüs’te Kubbetü’l-Sahra’da bulunan Kaya için de geçerlidir. Kutsal söylenceye göre Muhammet öncesi tüm peygamberler burada bulunmuş, Muhammet miraç yolculuğunun başında namaz kılmak için onlarla burada buluşmuştur. Kaya üzerindeki Muhammet’in ayak izi, miraç yolculuğuna buradan başlandığının kanıtı gibidir.

 

 

Demek ki Müslümanlar Mekke’deki Karataş’a yönelen, Hıristiyanlar ise Kudüs’teki Kaya’ya yönelen kıble topluluklarıdır: Aleviler ise Mekke’deki Taş’a ya da Kudüs’teki Kaya’ya yönelen bir kıble topluluğu değildir.

 

Alevilikte Kâbe’nin yerini insan alır: Benim Kâbem insandır, sözü bunun için söylenmiştir. Kâbe olarak algılanan insanda Karataş ya da Kaya’nın yerini gönül tutar; gönül, Tanrı’nın evidir; bu nedenle Alevi ibadet ederken insan denen yapının gönül denen bölümüne yönelir.

 

Açıkçası Aleviler gönle yönelen bir gönül topluluğudur. Bu nedenle Hak’la Hak olup gönül topluluğunun üyesi durumuna yükselen yol eri için mihraba gereksinme yoktur.

 

[Hak-Muhammet-Ali Üçlemesinin Sentez Varlığı]

 

İNSAN TANRI

 

Işık ya da Sudûr felsefesine göre insan bir akıl varlığıdır; görevi, derin düşünmeyi sağlamak, gönül gözüyle görmektir. Derin düşünmek, gönül gözüyle görmek; kişinin, içe kapanışıyla, kendini dinlemesi, kendini sorgulamasıyla, özcesi büyük âlemin (âlem-i ekber) kanıtı durumunda olan ve küçük âlem olarak algılanan kendini gözlemlemesiyle gerçekleşebilir.

 

Bunları yerine getirmekle kişi ruhunu, yani canını, yani bilincini karartan, içini karartan, kendini mutsuzluğa, karanlığa sürükleyen, dünyasal isteklerden sıyrılır, bunun kaynağı durumundaki birey nefsinden beslenen bilgisizlik, öfke, şehvet vb. nedenlerin ne olduğunu öğrenirdi. Bu tutkularını ortadan kaldırınca kurtuluş yolunu yakalamış olur.

 

Kendimizi olanaksız bir hiçliğe taşımamız durumunda, olmayan ama kabul edilen, değişmeyen-dönüşmeyen, yani doğurmayan bir dünyanın, açıkçası Allah’ın yurttaşı oluruz. Tersine olanaklı bir hiçliğe taşırsak kendimizi, geleceği kurma yeteneğinden yoksun sıkıntımızı-acımızı iptal eder, yaşarken ölmek-dirilmek bağlamında hiçliğimize dönüp gelecekteki yazgımızı belirleyecek acılara-sıkıntılara binip feryatlar içinde doğabiliriz. Yasaklı kültürlerde birey Konuşan Tanrı olarak, olanaksızdan olanaklı hiçliğe taşınma çabasının ürünüdür; bir bakıma arabulucudur.

 

Alevi düşünce evreninde varlıkla yokluk, kişinin düşünme yetisinin yarattığı iki ayrı durumdur. Bu bağlamda her nesne vardır ya da hiçbir nesne yoktur. Kişinin kendi içinde;düşünceden beslenen ve diyalektik bir süreçte türetilen inançlardan ve önermelerden kurulu bir evren vardır. Bu evren, her nesnedir; bu evrene göre her nesne vardır; gerçek olan da budur. Bu anlayış Platon’un idea öğretisinin değişik bir yorumundan başka bir şey değildir ve varoluşun düşünmekle bağlantılı olduğunu kanıtlar.

 

Öte yandan hiçbir nesne yoktur; çünkü duyulardan çıkan yargılar yanılmalara yol açan görünen evrenin gerçek olduğu sanısını yaratır, oysa görünen evren gelip geçicidir, gerçek değildir; yani yoktur.

 

En güçlü etken düşüncedir; bütün varlık-yokluk onun içindedir, onunla tanımlanabilmektedir. Madde de bunun dışında değildir; düşünce gibi çok ince bir ışık gücüdür. Maddenin yoğun, değişmez bir varlık olduğu sanısı doğru değildir. Tam tersine madde bir erk, yani enerji yoğunlaşmasıdır, sürekli bir akış içindedir, öğelerle boşluğun bir bileşimidir; bu diyalektiğin soyutlaması olarak beliren zamanla ölçülen, nesnel süreçtir.

 

Duyularla donanmış durumda bulunan insan gövdesi de bir maddedir ve sürekli bir değişim içindedir. Değişim-dönüşümlerle sürekli akan sürecin bir parçası olduğu için, akıp gideni kavrama/anlama yetisi vardır. Bu nedenle düşünme yetisi en güvenilir kaynak durumundadır.

 

Sürekli bir hareket ve değişim süreci içinde bulunan insan için, değişmez kural, değişmez yasa vb. söz konusu olamaz; bu türden dogmaları kabul etmek insanı yanıltır; gelişmeyi, olgunlaşmayı önler.

 

Bütün bunlara karşın insan gövdesi sürekli değişen, ancak yetersiz duyular ve dokulardan kurulu bir bütündür. Bu nedenle gövde kişiyi esenliğe ulaştıramaz. Gövde, Yeryüzü’ne, yani nesnel dünyaya uyum sağlamış, onunla bağlantılı, ilintili bir yapı sergiler.

 

 

 

Öte yandan, gövdeye dirilik kazandıran ruh da geçici ve değişken olan duyguların oluşturduğu bir birikimdir. bir toplamdır, bu anlamda bilinçtir, candır. Ruhu, bilinci, canı yaratan ve kişiliğin yoğunlaştığı odak olarak algılanan ben ise bu toplamın birikimin bir ifade biçimidir.

 

 

 

Gerçekte ruh, bilinç ya da can; bir nesneden başka bir nesneye geçen erktir, enerjidir.

 

 

 

Hakk’a yürüme, bu erkin, enerjinin bir gövdeden başka bir gövdeye geçişidir, bir nesnenin başka bir nesnedeki etki, enerjiyi alışıdır.

 

İşte insan bu durumdan yararlanmalıdır: Büyük âlemin kanıtı durumunda olan ve küçük âlem olarak algılanan kendine yönelerek, küçük âlemi derin düşünme konusu yaparak gövdenin erkini, enerjisini yenileyebilir. Bir madde olan gövdenin erki, enerjisi boşalmadan onu yeni bir erkle, enerjiyle, daha açık bir anlatımla bilinçle doldurarak, diriliği sürdürme olanağı yakalanabilir. Bunu başarabilmek için Dört Kapı Kırk Makam eğitiminin en üst aşamasına çıkmak, ölmeden evvel ölmek ya da yaşarken dirilmek gerekir. Ölmeden evvel ölen ya da yaşarken dirilen, tanrının eksiksiz bedenleşmesi anlamında bir İnsan Tanrı’dır; daha açık bir anlatımla insanın tanrısı değil, doğrudan insanın kendisidir.

 

Alevilikte sıraladığımız tasarımlar nedeniyle tapım hem öznel hem de nesnel gerçeklik olarak algılanan insana yöneliktir:. Fazla söze gerek yok; İbreti’ye kulak verelim yeter: -

 

Gerçek insanları bilirdim Allah,/Ondan gayrisine tapmazdım billah,/Ne Kâbe kalırdı ne de Beytullah,/Yerine bir arpa eker giderdim.